Tatlandırıcılar: Aspartam, Asesülfam-K ve Sukraloz (E950, E951, E955) Hakkında Gerçekler

"Şekersiz" ve "light" ürünlerin çoğu yoğun tatlandırıcı içerir. Aspartam için 2023 IARC sınıflandırması, DSÖ önerisi ve etikette dikkat etmeniz gerekenleri derledik.

Şeker tüketimini azaltma çabası, son yıllarda "şekersiz", "diyet", "light" ya da "zero" etiketli ürünlerin hızla çoğalmasına yol açtı. Bu ürünlerin çoğunda tatlılık, şekerden yüzlerce kat daha tatlı olan yoğun tatlandırıcılardan gelir. Peki bunlar şekere iyi bir alternatif mi?

En yaygın yoğun tatlandırıcılar

Bunlara ek olarak sorbitol (E420), ksilitol (E967) ve eritritol (E968) gibi polioller de tatlandırıcı olarak kullanılır. Polioller daha az tatlıdır ve hacim verir.

Aspartam (E951): 2023'te ne oldu?

Temmuz 2023'te Dünya Sağlık Örgütü'ne bağlı iki kuruluş aspartamla ilgili değerlendirmelerini aynı anda açıkladı:

• IARC, aspartamı "insanlar için olası kanserojen" anlamına gelen Grup 2B kategorisine aldı. Bu kategori, kanıtın sınırlı olduğu durumlar için kullanılır ve pek çok farklı maddeyi kapsar. IARC sınıflandırması tehlikenin varlığına dair kanıtı değerlendirir, gerçek tüketim düzeyindeki riski değil.
• JECFA (FAO/DSÖ Gıda Katkı Maddeleri Ortak Uzman Komitesi) ise aynı veriyi risk açısından değerlendirdi ve vücut ağırlığının kilogramı başına günlük 40 mg olan kabul edilebilir alım değerini değiştirmek için bir gerekçe görmedi.

EFSA da 2013'teki kapsamlı değerlendirmesinde aynı ADI değerini belirlemişti. Bu değer, 70 kiloluk bir yetişkin için oldukça yüksek bir miktara karşılık gelir ve olağan tüketimde aşılması zordur. Yine de bu tartışma, uzun vadeli etkiler konusunda araştırmaların sürdüğünü gösteriyor.

Fenilketonüri uyarısı

Aspartam vücutta parçalandığında fenilalanin açığa çıkar. Fenilketonüri adı verilen kalıtsal metabolizma hastalığı olan kişiler fenilalanini parçalayamaz. Bu nedenle aspartam içeren ürünlerin etiketinde Türk Gıda Kodeksi gereği "fenilalanin kaynağı içerir" uyarısı bulunmak zorundadır.

Asesülfam-K (E950) ve sukraloz (E955)

Asesülfam-K, aspartamın aksine ısıya dayanıklıdır ve tek başına kullanıldığında hafif acımsı bir tat bırakabildiği için genellikle başka tatlandırıcılarla karıştırılır. Sukraloz ise şeker molekülündeki bazı grupların klor atomlarıyla değiştirilmesiyle elde edilir; vücutta büyük ölçüde emilmeden atılır. Her iki madde de EFSA ve diğer otoriteler tarafından değerlendirilmiş ve belirlenen günlük alım değerleri dahilinde güvenli kabul edilmiştir. Bununla birlikte, sukralozun çok yüksek sıcaklıklarda pişirildiğinde parçalanmasına ve bağırsak mikrobiyotası üzerindeki olası etkilerine dair araştırmalar sürmektedir.

Dünya Sağlık Örgütü'nün 2023 önerisi

DSÖ, Mayıs 2023'te yayımladığı rehberde, şeker içermeyen tatlandırıcıların kilo kontrolü veya bulaşıcı olmayan hastalık riskini azaltmak amacıyla kullanılmamasını önerdi. Gerekçe, uzun vadede vücut ağırlığı üzerinde anlamlı bir fayda sağladıklarına dair kanıt bulunmaması ve bazı gözlemsel çalışmalarda olumsuz sonuçlarla ilişkilendirilmeleriydi. DSÖ bu öneriyi "koşullu" olarak nitelendirdi ve diyabet hastalarına yönelik tıbbi önerileri kapsamadığını belirtti.

DSÖ'nün mesajı özetle şuydu: Şekeri tatlandırıcıyla değiştirmek yerine, genel olarak tatlıya olan alışkanlığı azaltmak ve tatlıyı meyve gibi işlenmemiş kaynaklardan almak daha iyi bir hedeftir.

Polioller ve "laksatif etki" uyarısı

Sorbitol, maltitol ve ksilitol gibi polioller, kalın bağırsakta fermente olabildiği için fazla tüketildiğinde gaz, şişkinlik ve ishale yol açabilir. Bu nedenle ürünün %10'undan fazlasını polioller oluşturuyorsa, etikette "aşırı tüketimi laksatif etki yapabilir" uyarısı zorunludur. Şekersiz sakız ve şekerlemelerde bu uyarıya sıkça rastlarsınız.

Etikette tatlandırıcıyı nasıl fark edersiniz?

1. Ürün adının yanında "tatlandırıcı içerir" ya da "şeker ve tatlandırıcı içerir" ifadesini arayın; bu ifade zorunludur.
2. İçindekiler listesinde "tatlandırıcı" işlev sınıfından sonra gelen adlara veya E kodlarına bakın.
3. "Şeker ilave edilmemiştir" ifadesinin tatlandırıcı içermediği anlamına gelmediğini unutmayın.
4. Çocuklara yönelik ürünlerde özellikle dikkatli olun; düşük vücut ağırlığı nedeniyle kabul edilebilir günlük alım değerine daha kolay yaklaşılabilir.

Damak alışkanlığı neden önemli?

Yoğun tatlandırıcılar, enerji içermeseler de tatlı tadın sürekli yüksek düzeyde algılanmasına neden olur. Bazı araştırmacılar bunun, tatlıya olan beklentiyi canlı tuttuğunu ve doğal tatlılığı olan gıdaların daha az çekici gelmesine yol açabileceğini öne sürüyor. Bu konuda kesin bir bilimsel uzlaşı yok; ancak tatlı tüketimini kademeli olarak azaltan pek çok kişi, birkaç hafta içinde meyvelerin ve sade süt ürünlerinin tadını daha belirgin algılamaya başladığını ifade eder.

Bizim yaklaşımımız

Temiz İçerik Market'te yoğun tatlandırıcı içeren ürün satmıyoruz. Bunun nedeni bu maddelerin yasal olarak güvensiz olması değil; amacımızın damak tadını yeniden doğal tatlılığa alıştırmak olması. Tatlı ihtiyacınızı keçiboynuzu pekmezi, dut kurusu veya hurma gibi kaynaklardan karşılamak, hem lif hem mineral açısından daha zengin bir seçim olabilir. Tabii ki bu kaynakların da şeker içerdiğini ve ölçülü tüketilmesi gerektiğini akılda tutarak.

Yazıda geçen katkı maddeleri