Renklendiriciler ve Southampton Çalışması: E102, E110, E129 ve Diğerleri

Bazı yapay renklendiricilerin etiketinde neden "çocuklarda aktivite ve dikkat üzerinde olumsuz etkileri olabilir" uyarısı var? Southampton çalışmasını ve sonrasında değişen kuralları anlatıyoruz.

Rengarenk şekerlemeler, parlak kırmızı içecekler, sarı tonlu kekler... Gıdalarda renk, iştahı ve satın alma kararını doğrudan etkiler. Bu yüzden renklendiriciler, katkı maddeleri içinde tamamen teknolojik bir zorunluluktan çok görsel bir tercih olarak öne çıkar. Peki bazı renklendiricilerin ambalajında neden özel bir uyarı bulunur?

Southampton çalışması nedir?

2007 yılında İngiltere'deki Southampton Üniversitesi'nden bir araştırma ekibi, Birleşik Krallık Gıda Standartları Ajansı'nın desteğiyle bir çalışma yürüttü ve sonuçları tıp dergisi The Lancet'te yayımlandı. Çalışmada 3 yaşındaki ve 8–9 yaşındaki çocuklara, belirli yapay renklendiriciler ve koruyucu sodyum benzoat (E211) içeren içecekler ile plasebo içecekler, çift kör ve rastgele şekilde verildi. Sonuçlar, karışımları alan bazı çocuk gruplarında, genel nüfusta da hiperaktif davranışlarda küçük ama istatistiksel olarak anlamlı bir artış olduğunu gösterdi.

Çalışmada kullanılan renklendiriciler şunlardı:

Bu altı renklendirici kamuoyunda "Southampton altılısı" olarak anılır.

Sonuçlar nasıl yorumlandı?

EFSA, çalışmayı 2008 yılında inceledi ve bulguların sınırlı kanıt sunduğunu, etkinin küçük olduğunu ve tek tek renklendiricilere atfedilemeyeceğini, çünkü karışımların test edildiğini belirtti. Yani çalışma, "bu renklendiriciler hiperaktiviteye neden olur" demiyordu; bazı çocuklarda davranış üzerinde olumsuz bir etkinin olabileceğine işaret ediyordu. EFSA bunun ardından bu renklendiricilerin her birini ayrı ayrı yeniden değerlendirdi ve bazıları için kabul edilebilir günlük alım değerlerini düşürdü.

Değişen kurallar: Zorunlu uyarı

Avrupa Birliği, ihtiyatlılık ilkesiyle hareket ederek bu altı renklendiriciden herhangi birini içeren gıdaların etiketine şu ifadenin eklenmesini zorunlu kıldı:

"[Renklendiricinin adı veya E numarası]: Çocuklarda aktivite ve dikkat üzerinde olumsuz etkileri olabilir."

Türkiye'de de Türk Gıda Kodeksi Gıda Katkı Maddeleri Yönetmeliği, AB mevzuatıyla uyumlu olarak aynı uyarıyı zorunlu tutar. Bu uyarı, birçok büyük üreticinin bu renklendiricileri bitki kaynaklı alternatiflerle değiştirmesine yol açtı.

Bir başka örnek: Titanyum dioksit (E171)

Renklendiriciler konusunda gündeme gelen bir başka madde, beyazlatıcı olarak kullanılan titanyum dioksittir. EFSA, 2021 yılında yaptığı değerlendirmede genotoksisite endişesinin dışlanamadığı sonucuna vardı ve E171'in gıda katkı maddesi olarak güvenli kabul edilemeyeceğini açıkladı. AB 2022'de E171'in gıdalarda kullanımını yasakladı; Türkiye de mevzuatını bu doğrultuda güncelledi. Bu örnek, katkı maddelerine ilişkin değerlendirmelerin yeni bilimsel veriler ışığında değişebildiğini gösteriyor.

Bitkisel kaynaklı renklendiriciler daha mı iyi?

"Doğal renklendirici" ifadesi genellikle bitki veya böcek kaynaklı renk maddelerini anlatır:

• E100 – Kurkumin (zerdeçal)
• E120 – Karmin (koşnil böceği kaynaklı; vejetaryenler için önemli)
• E140 – Klorofil
• E150a–d – Karamel renklendiriciler (E150c ve E150d amonyak bileşikleriyle üretilir)
• E160a – Karotenler
• E162 – Pancar kırmızısı
• E163 – Antosiyaninler

Bu renklendiriciler genel olarak daha az tartışmalıdır, ancak "doğal" olmaları her durumda sorunsuz oldukları anlamına gelmez. Örneğin karmin bazı kişilerde alerjik reaksiyonlara neden olabilir. Daha da önemlisi, bir ürünün rengini doğal bir renklendiriciyle bile düzeltme ihtiyacı duyması, o rengin hammaddeden gelmediğini gösterir.

Ayrıca Türk Gıda Kodeksi'ne göre gıdaların içine renklendirici katılmasına izin verilmeyen pek çok ürün grubu vardır: işlenmemiş gıdalar, bal, tereyağı (bazı istisnalar dışında), şişelenmiş sular, makarna, süt ve fermente süt ürünlerinin sade halleri gibi.

Renklendiriciler en çok hangi ürünlerde?

Yapay renklendiricilere en sık şekerlemelerde, renkli içeceklerde, kek ve pasta süslemelerinde, bazı dondurmalarda, jöle ve pudinglerde rastlanır. Karamel renklendiriciler (E150a–d) ise kola tipi içeceklerden soslara, bazı ekmeklerden hazır çorbalara kadar daha geniş bir yelpazede kullanılır. Ambalajı renkli ve çocuklara yönelik ürünlerde etiketi okumak özellikle önemlidir; çünkü bu ürünlerin hedef kitlesi, vücut ağırlığına oranla en fazla tüketimi yapan gruptur.

Ebeveynler için pratik öneriler

1. Çocuklara yönelik şekerleme, içecek ve atıştırmalıklarda etiketteki uyarı ifadesini arayın.
2. Rengi "fazla parlak" görünen ürünlerde içindekiler listesindeki renklendiricileri kontrol edin.
3. Çocuğunuzda belirli bir üründen sonra davranış değişikliği gözlemliyorsanız bunu not edin ve bir sağlık profesyoneliyle paylaşın; tek bir maddeyi suçlamak yerine genel beslenme düzenine bakın.
4. Renkli atıştırmalık yerine kuru kayısı, kuru dut ve kuru üzüm gibi rengini kendinden alan seçenekleri tercih edin.

Sonuç

Southampton çalışması, gıda katkı maddelerinin yalnızca toksikoloji açısından değil davranış üzerindeki olası etkileri açısından da incelenebileceğini gösteren önemli bir dönüm noktasıdır. Etkiler küçük olsa da mevzuat ihtiyatlı davranmayı seçti. Temiz İçerik Market'te yapay renklendirici içeren ürün bulundurmuyoruz; çünkü bize göre bir gıdanın rengi, hammaddesinin kalitesini yansıtmalı.

Yazıda geçen katkı maddeleri